قدحی از فقه و حقوق

 اضطرار و اکراه در 5 مورد شباهت دارند که در زیر بدان پرداخته شده:

 1 هر دو در معرض خطر بوده، در شرایط و اوضاع تهدید آمیز به سر می برند و در صورت عدم اقدام، تهدید فعلیت یافته، موجب تضرر یا تلف نفس آنان می شود.

 2 دست کم در امور کیفری فرض بر این است که  راه هایی از شرایط و موقعیت مخاطره آمیز منحصر به انجام عملی است که در شرایط عادی محرم و محظور است.

 3 اکراه و اضطرار آن چنان شخص را به موضع ناچاری و درماندگی می کشانند که جز تن در دادن به خطر یا ارتکاب فعل حرام راه چاره ای برای وی باقی نمی ماند.

4 اکراه و اضطرار از عناوین ثانویه بوده، موجب تغییر عنوان شرعی فعل ارتکابی می شوند و در نهایت مانع توجه مسئولیت جزایی به عامل شده، موجب رهایی او از تحمل مجازات می شوند.

 5 هر دو موجب فقدان رضا و طیب نفس هستند.

 حال به تفاوت های این دو می پردازیم:

 اول) از حیث موقعیت مضطر و مکره و شرایط و اوضاع  و احوالی که آنها را احاطه کرده و منشا خطری که آن دو را تهدید می کند.

 دوم) سبب بروز اکراه در مکره و اضطرار در مضطر متفاوت است؛ در اضطرار شخص خود را در شرایط و موقعیتی می بیند که به طور طبیعی ایجاد شده و خروج از آن مستلزم ارتکاب فعل حرام است و فرد انسانی در آن دخالتی ندارد مثل فردی که دچار تشنگی شدید شده و برای نجات از هلاکت هیچ آب یا نوشیدنی پاکی پیدا نمی کند و اقدام به ارتکاب عمل حرامی چون شرب خمر می شود. اما منشا خطر و تهدید در اکراه همواره یک فرد انسانی بوده که عامل خارجی تلقی می شود. در اینجا شخصی با توسل به قدرت و زور، دیگری را وسیله ارتکاب عملی ناروا قرار می دهد. عملی که در شرایط عادی هیچ گاه مبادرت به انجام آن نمی کرد.

اضطرار سبب فساد اختیار و اراده ی مضطر نمی شود، اما اختیار و اراده مکره محدود می شود.

سرانجام اینکه به اعتقاد بسیاری از فقها اضطرار و اکراه هر چند در رفع حکم تکلیفی مشترک اند؛ از حیث تاثیر در حکم وضعی متفاوت اند. اکراه موجب زوال حکم وضعی نیز می شود، اما اضطرار چنین نیست و مضطر در قبال آثار وضعی فعل خود مسئول است.